Όποιος είχε την τύχη να παρακολουθήσει την Αλκυόνη στο φυσικό της περιβάλλον, θα συμφωνήσει ότι πρόκειται για ένα από τα πιο όμορφα πουλιά. Από μακριά, όταν πετάει, μοιάζει με γαλάζια αστραπή.

Αυτό το μικρό πουλί, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, προκάλεσε το ενδιαφέρον των ανθρώπων, γι` αυτό έχουν γεννηθεί διάφορες ιστορίες, μύθοι και θρύλοι γύρω απ αυτο.

Χωρίς άλλο, η Αλκυόνη (Alcedo atthis ispida: Αλκυόνη της Αττικής ή αγκαθωτή) είναι ένα από τα πιο όμορφα πουλιά της ελληνικής ορνιθοπανίδας. Ανήκει στην τάξη των Κορακόμορφων (Coraciformes) και στην οικογένεια των Αλκυόνων (Alceonidae). Η οικογένεια αυτή αποτελείται από 80 περίπου είδη, που βρίσκονται κατανεμημένα σ` όλο τον κόσμο. Έχει σώμα μήκους 16,5 εκ., κεφάλι μεγάλο, σώμα κοντόχοντρο, φτερούγες και ουρά κοντές, δάχτυλα μικρά σε έντονο κόκκινο χρώμα. Το ράμφος της είναι ισχυρό και μακρύ, οξύ στο άκρο και δυσανάλογο προς το μέγεθος του σώματός της. Από το ράμφος μπορούμε να αναγνωρίσουμε τα δύο φύλα. Το αρσενικό έχει ράμφος κατάμαυρο και γυαλιστερό, ενώ στο θηλυκό η κάτω γνάθος έχει χρώμα κόκκινο-πορτοκαλί.

Τρέφεται κυρίως με ψάρια που ανήκουν στις οικογένειες Salmonidae, Cyprinidae, Cobitidae, και το μέγεθός τους είναι 1-10 εκ. (πιο συχνά όμως το μέγεθός τους είναι 3-7 εκ.). Συμπληρώνει δε την τροφή της με υδρόβια έντομα, νύμφες και σκουλήκια. Η Αλκυόνη κάθεται πάντοτε ακίνητη σε μια θέση πανοραμική κοντά στο νερό και περιμένει υπομονετικά το πέρασμα των ψαριών. Μόλις τα αντιληηφθεί, βουτάει αστραπιαία. Η επιτυχία στη σύλληψη των ψαριών εξαρτάται από την ηλικία της, από το ύψος που έγινε η βουτιά, από την ταχύτητα του νερού, ενώ έχουν σημασία η ώρα της ημέρας και η εποχή. Την άνοιξη και το καλοκαίρι οι Αλκυόνες προτιμούν να κυνηγούν πολύ νωρίς το πρωί και αργά το απόγευμα, ενώ το φθινόπωρο και το χειμώνα ή όταν πρέπει να ταίσουν τους νεοσσούς τους ψαρεύουν όλη την ημέρα, με λίγες μόνο διακοπές.

Από το σημειωματάριο που χρησιμοποιώ στο πεδίο διαβάζω:

"Κατοχή (λίγο έξω απ` το Αιτωλικό), 5 Ιανουαρίου 2006.

Παρατηρώ για δυο ώρες ένα ενήλικο αρσενικό (από τις 8 π.μ. ως τις 10 π.μ.). Έκανε σ` αυτό το διάστημα 21 βουτιές. Έντεκα φορές οι βουτιές είχαν αποτέλεσμα αρνητικό, εννιά φορές έπιασε μικρά ψάρια που δεν ξεπερνούσαν τα 5 εκ. και μια φορά ένα κολεόπτερο."

Εν προκειμένω, λοιπόν, οι μισές βουτιές δεν είχαν αποοτέλεσμα.

Μετά το τέλος της πέψης, η Αλκυόνη βγάζει μετά από πολλά "χασμουρητά" ό, τι δεν έχει χωνέψει (π. χ. κόκκαλα) υπό τη μορφή μικρών λευκών σβόλων που έχουν μάκρος 3 εκ. και διάμετρο 1 εκ.

Σχεδόν όλο το χρόνο, είναι ζώο μοναχικό και υπερασπίζεται την επικράτειά της από τα πουλιά του ίδιου είδους. Γίνεται κοινωνικό μόνο κατά την περίοδο της αναπαραγωγής, ή στους πολύ ψυχρούς χειμώνες, όταν τα πάντα είναι παγωμένα. Τότε μπορούμε να δούμε δυο-τρεις Αλκυόνες να ψαρεύουν συγχρόνως στο ίδιο ρυάκι, χωρίς να έρχονται σε σύγκρουση μεταξύ τους.

Κατά το τέλος του Μαρτίου, μετά από τη χειμωνιάτικη μοναξιά, αρχίζουν οι συναντήσεις με το άλλο φύλο για το σχηματισμό ζευγαριών. Το θηλυκό μπαίνει στην επικράτεια του αρσενικού, παίρνοντας θέση υποταγής. Έτσι το αρσενικό παύει να είναι επιθετικό. Αργότερα το αρσενικό πετάει γύρω από το θηλυκό, ενώ ταυτόχρονα αφήνει χαμηλούς ήχους. Το πιο όμορφο όμως σημείο της ερωτικής τους συμπεριφοράς είναι όταν το αρσενικό προσφέρει για δώρο στη θηλυκιά ένα ψαράκι. Συνήθως αυτή το δέχεται. Μόλις το φάει, αρχίζει τα φτερουγίσματα και πετάει μακριά ενώ το αρσενικό την ακολουθεί από πίσω. Μετά από ένα σύντομο κυνηγητό ξαναγυρίζουν στο ίδιο πανοραμικό σημείο, όπου γίνεται το ζευγάρωμα. Αφού δε τελειώσουν τα "παντρολογήματα", αρχίζουν να σκάβουν για τη φωλιά τους.

Η Αλκυόνη είναι ένα από τα τρία ευρωπαϊκά είδη που φτιάχνουν τη φωλιά τους μέσα στο χώμα, στις όχθες των ποταμών, ρυακιών ή λιμνών και σε υψόμετρο όχι πάνω από 500-600 μ. Τα άλλα είδη που φτιάχνουν τη φωλιά τους μέσα στο χώμα είναι το Οχθοχελίδονο και ο Μελισσοφάγος.

Το σκάψιμο της φωλιάς γίνεται και από τα δύο φύλα.

Σκάβουν με το ράμφος τους, ενώ διώχνουν το χώμα από το τούνελ με τα πόδια τους. Ας δούμε όμως τι κάνει το ζευγάρι, ενώ σκάβει για τη φωλιά του:

Τις πρώτες πρωινές ώρες συνήθως ψάχνουν για τροφή.

Από τις 8 π. μ. περίπου μέχρι τις 11 π. μ. σκάβουν, μετά διακόπτουν για τροφή και ξεκούραση μέχρι τη 1 μ.μ. περίπου. Αυτό φυσικά εξαρτάται και από τις μετεωρολογικές συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή. Το απόγευμα οι εργασίες τελειώνουν σχεδόν πάντοτε κατά τις 5 μ.μ., λες και πρόκειται για "τέλειους εργάτες".

Σκάβουν με βάρδιες 5 λεπτών περίπου και ενώ ο ένας εργάζεται ο άλλος βρίσκεται σε μικρή απόσταση από την τρύπα και προσέχει βγάζοντας κάθε λίγο νότες για να καθησυχάζει το σύντροφό του ότι όλα πάνε καλά.

Το τούνελ συνήθως είναι έτοιμο σε μια εβδομάδα και έχει μήκος 60-150 εκ. (αυτό φυσικά εξαρτάται από το είδος του υπεδάφους). Έχει διάμετρο 6 εκ., ελαφριά κλίση προς τα επάνω και καταλήγει σ` ένα θάλαμο επώασης, που έχει πλάτος 15 εκ., ύψος 10 εκ. και μήκος 20 εκ.

Μόλις τελειώνει το σκάψιμο της φωλιάς, τις πρώτες ημέρες του Απριλίου το θηλυκό γεννάει 3-7 στρογγυλά αυγά που έχουν χρώμα λευκορόδινο. Συνήθως τα πουλιά που φωλιάζουν στις κοιλότητες των δένδρων ή σε τρύπες μέσα στο χώμα έχουν αυγά λευκά γιατί είναι καλά κρυμμμένα. Επίσης το λευκό χρώμα βοηθάει τους γονείς να βρίσκουν τα αυγά μέσα στο σκοτάδι της φωλιάς.

Τα μικρά γεννιούνται γυμνά και τυφλά, μετά από 21 ημέρες. Η μητέρα τα φυλάει με πολλή αγάπη και τ` αφήνει μόνο για να μεταφέρει την τροφή που φέρνει το ακούραστο αρσενικό στην αρχή του τούνελ. Σ` αυτή την περίοδο τρέφουν τους νεοσσούς με μικρά ψαράκια, αλλά το μεγαλύτεερο ποσοστό τροφής αποτελείται από έντομα. Μετά από δέκα ημέρες, με την ανάπτυξη των θηκών που περιέχουν τα φτερά, τα μικρά έχουν όψη αγκαθωτή (γι` αυτό και το λατινικό ispida). Οι διαστάσεις της λείας αυξάνουν ανάλογα με τις διαστάσεις των νεοσσών. Σε μια ημέρα κάθε νεοσσός μπορεί να δεχθεί από 4-6 ψάρια. Ο κάθε νεοσσός, μόλις πάρει την τροφή του πηγαίνει στο τέλος του θαλάμου. Έτσι αφήνει να περάσουν και οι άλλοι μέχρι να έρθει πάλι η σειιρά του. Οι γονείς αρχίζουν να φέρνουν τροφή για τους νεεοσσούς στις 7 π. μ., μ` ένα ρυθμό 20-40 λεπτά, με διακοπή από τις 8.30` -10 π.μ.

Μετά από 30-35 ημέρες oι νεοσσοί είναι έτοιμοι ν` αφήσουν τη φωλιά τους. Οι γονείς τους διώχνουν από την επιικράτειά τους, γιατί σύντομα ετοιμάζονται να γεννήσουν για δεύτερη και ίσως για τρίτη φορά.

Από τον Αύγουστο ως τον Οκτώβριο τα νεαρά μετακιινούνται σε ακτίνα μέχρι 100 χιλιόμετρα. Σε λίγες όμως πεεριπτώσεις, βρέθηκαν δακτυλιωμένα από την Τσεχία νεαρά άτομα στην Ισπανία, δηλαδή 1.800 χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο γέννησής τους, ή από τη Γερμανία στη Σικελία, δηλαδή 1.100 χιλιόμετρα νοτιότερα.

Σήμερα δυστυχώς σε πολλά μέρη της Ευρώπης αυτό το θαυμάσιο πουλί μειώνεται συνέχεια από τη ρύπανση των ποταμών, την καταστροφή των οικοσυστημάτων, την έλλλειψη ψαριών και από το κυνήγι, αφού αποτελεί συχνά στόχο για βαλσάμωμα.

Οι αλκυονίδες ημέρες του Ιανουαρίου έχουν πάρει το όνομά τους από την Αλκυόνη. Η ονομασία των ημερών παραμένει η ίδια από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Ο Αριστοτέλης αναφέρει χαρακτηριστικά:

"Η δε αλκυών τiκτει περi τροπάς χειμερινάς, δι` ο και καλούνται, όταν ευδιειvαi γένωνται ως τροπαι, αλκυόνειοι ηρέραι ... "

Για τη μυθολογική καταγωγή της Αλκυόνης υπάρχουν πολλές εκδοχές. Η πιο γνωστή αναφέρει ότι ο σύζυγός της ασέβησε προς το Δία, ο οποίος τιμώρησε το ζευγάρι με το να τους μετατρέψει σε πουλιά, υποχρεωμένα να φωλιάζουν μέσα στο χειμώνα. Έτσι, ο ίδιος ο Δίας, βλέποντας το μαρτύριο της Αλκυόνης που έχανε τους νεοσσούς της από το κρύο και τα φουσκωμένα νερά των ποταμών, της χάρισε, μέσα στην καρδιά του χειμώνα, μερικές ήσυχες και γλυκές μέρες για να φωλιάζει και να επωάζει τα αυγά της με ηρεμία!

                Συγγραφέας:     Γρηγόρης Τσούνης

                Email επικοινωνίας:        greenapple@greenapple.gr