Πηγή : http://www.greenapple.gr

Γράφει ο Γρηγόρης Τσούνης

Email επικοινωνίας: greenapple@greenapple.gr

Στο κόσμο των ζώων, μια από τις ομάδες που πάντα προκαλούσε το ενδιαφέρον του ανθρώπου, είναι τα κοινωνικά έντομα. Τα πιο πολλά είδη αυτών των εντόμων ανήκουν στα υμενόπτερα, δηλαδή στις μέλισσες, τις σφήκες και τα μυρμήγκια. Όλοι γνωρίζουν ότι αυτά τα έντομα ζουν σε οργανωμένες κοινωνίες και κάθε μέλος μέσα στην αποικία έχει και διαφορετικά καθήκοντα.

Ο W.M. Wheeler παρομοιάζει την κοινωνία αυτών των εντόμων σαν έναν "υπεροργανισμό". Οι εργάτριες είναι τα σωματικά κύτταρα, ενώ τ` άτομα που αναπαράγονται είναι τα γονικά κύτταρα.

 Υπάρχουν όμως άλλα είδη, που ανήκουν σ` αυτά τα έντομα, στα οποία η κοινωνικότητα είναι λίγο ή καθόλου ανεπτυγμένη, όπως στις μέλισσες Prosopis και στις σφήκες Ammophila. Σ` αυτά τα μοναχικά είδη, τα δύο φύλα έρχονται σ` επαφή μεταξύ τους μόνο κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγής.

 Τα πιο άφθονα έντομα στη φύση είναι τα μυρμήγκια και είναι κατανεμημένα σ` όλο τον πλανήτη, εκτός από τους δύο πόλους. Σε κάθε στιγμή βρίσκονται στον πλανήτη 1 τετράκις εκατομμύρια (1015 άτομα μυρμηγκιών). Σύμφωνα με τον E.O.Wilson, "υπάρχουν περισσότερα είδη μυρμηγκιών σ` ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο βραζιλιάνικου δάσους από τα είδη των πιθήκων σ` όλο τον κόσμο"!

Όλα τα είδη είναι κοινωνικά και ο αριθμός των ατόμων που αποτελεί αυτές τις κοινωνίες κυμαίνεται από 20 έως αρκετά εκατομμύρια άτομα. Συνήθως, όλα τα άτομα μιας αποικίας είναι παιδιά μίας και μοναδικής βασίλισσας. Η κοινωνία των μυρμηγκιών, εκτός από τη βασίλισσα, αποτελείται ακόμα από τις εργάτριες, τους στρατιώτες και τ` αρσενικά. Σ` όλο τον κόσμο υπάρχουν μέχρι αυτή τη στιγμή 7.600 γνωστά είδη μυρμηγκιών. Πιστεύεται όμως, ότι ο πραγματικός αριθμός των ειδών είναι γύρω στις 12 με 14 χιλιάδες.

 Στον κόσμο των μυρμηγκιών υπάρχουν διάφορα επίπεδα "πολιτισμού". Τα πιο πρωτόγονα είδη είναι κυνηγοί. Τα μηρμύγκια του γένους Anomma ή "λεγεωνάριοι" είναι οι Τάρταροι και οι Ούννοι στον κόσμο των εντόμων. Η αποικία τους είναι ένα "ζώο", που το βάρος του είναι μεγαλύτερο από 20 κιλά και αποτελείται από έναν αριθμό στομάτων και κεντριών που ξεπερνούν τα 20 εκατομμύρια.

 Οι "Λεγεωνάριοι"

 Αυτά είναι αποκλειστικά σαρκοφάγα και καταβροχθίζουν κάθε ζώο, νεκρό ή ζωντανό, που βρίσκουν στο δρόμο τους.

Οι "λεγεωνάριοι" δεν κατασκευάζουν φωλιές γιατί κάνουν νομαδική ζωή. Η αποικία σταματάει μόνο για 3 εβδομάδες, κάθε φορά που η βασίλισσα είναι έτοιμη να γεννήσει τ` αυγά της.

 Οι διαστάσεις του βασιλικού σώματος πενταπλασιάζονται, γιατί κάθε φορά γεννάει από 100 έως 300 χιλιάδες αυγά. Όλη η αποικία σ` αυτό το διάστημα βρίσκεται σε μεγάλη ανησυχία, μέχρι να τακτοποιήσει τις νύμφες. Μόλις τα νεογέννητα μπορούν να μεταφερθούν, οι εργάτριες τα παίρνουν ανάμεσα στις μασέλες τους και ξαναρχίζουν πάλι τη νομαδική ζωή.

 Υπάρχει μεγάλη ποικιλία στη διατροφή των μυρμηγκιών. Άλλα είναι αποκλειστικά σαρκοφάγα, άλλα φυτοφάγα, ενώ μερικά είδη του γένους Atta ασχολούνται με την "γεωργία", γιατί καλλιεργούν μανιτάρια για τη διατροφή τους. Άλλα είναι "βοσκοί", όπως η ormica polyctena, δηλαδή έχουν στη διάθεσή τους μικρά κοπάδια από έντομα (Aphides) που απορροφούν τη λίμφα διαφόρων φυτών. Τα μυρμήγκια κάθε τόσο "αρμέγουν" αυτά τα έντομα-"αγελάδες", χτυπώντας τα ελαφρά στην κοιλιά με τις κεραίες τους. Αυτά, μ` αυτό τον τρόπο, εκκρίνουν σταγόνες από μια ζαχαρώδη ουσία, για την οποία τα μυρμήγκια ξετρελαίνονται.

 Κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου, τα μυρμήγκια μαζεύουν τ` αυγά αυτών των εντόμων και τα μεταφέρουν μέσα στη φωλιά τους, ενώ την άνοιξη τα μεταφέρουν πάνω στα φυτά. Πάντα υπάρχουν φύλακες στο "μαντρί" και αλίμονο αν πλησιάσει κάποιος που δεν ανήκει στην αποικία, είνει έτοιμες να του επιτεθούν.

Στις ερήμους των ΗΠΑ, της Αφρικής και της Αυστραλίας ζουν 6 είδη μυρμηγκιών του γένους Myrmecocystus, τα λεγόμενα "ΒΟΝΒΟΝ". Αυτά τρέφονται αποκλειστικά με μέλι. Οι εργάτριες μεταμορφώνονται σε δεκαμενές μελιού και κατά τη διάρκεια του χειμώνα ταΐζουν τους συντρόφους τους, ρίχνοντάς τους στο στόμα σταγόνες μελιού.

 Τα μυρμήγκια της "ομάδας ormica rufa" ζουν στην περιοχή της Μεσογείου και προστατεύουν τα δάση, γιατί τρέφονται με κολεόπτερα και άλλα έντομα που προκαλούν ζημιές στα δέντρα. Έτσι, οι επιστήμονες τα χρησιμοποιούν για τον βιολογικό αγώνα. Παίρνουν τις φωλιές τους και τις "μεταμοσχεύουν" σε δάση όπου δεν υπάρχουν αυτά τα είδη, όχι μόνο στην Ευρώπη, αλλά και σε άλλες ηπείρους.

 Ο εχθρός

Ένας μεγάλος αριθμός εντόμων (πάνω από 600 είδη) ζουν σαν παράσιτα σε βάρος των μυρμηγκιών. Αυτά τους κλέβουν την τροφή ή τους δημιουργούν μεγάλες ζημιές στην αποικία, όπως συμβαίνει με τη Lomecusa, ένα μικρό κολεόπτερο που μπαίνει στις φωλιές των κόκκινων μυρμηγκιών.

 Μόλις την αντιληφθούν τα μυρμήγκια, προσπαθούν να τη διώξουν αμέσως. Η Lomecusa όμως τους προτείνει τα τριχίδια που έχει στην κοιλιά της, που εκκρίνουν ένα υγρό για το οποίο τα μυρμήγκια είναι πολύ λαίμαργα, με τη διαφορά ότι αυτό το υγρό τα δηλητηριάζει μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα. Η μυρμηγκοφωλιά είναι καταδικασμένη όταν μπει μέσα η Lomecusa.

 Οι εργάτριες, αντί να φροντίζουν τ` αυγά της μητέρας βασίλισσας, κυνηγούν το υγρό της Lomecusa. Κάθε τόσο τρώει τις νύμφες των μυρμηγκιών, χωρίς οι εργάτριες να κάνουν κάποια κίνηση για να την εμποδίσουν.

 Οι νύμφες των μυρμηγκιών σ` αυτή την περίπτωση υποσιτίζονται και στο τέλος η μυρμηγκοφωλιά μένει μόνο με λίγα άτομα. Μόνο τότε η Lomecusa αφήνει την αποικία.

Όπως όλα τα κοινωνικά ζώα, έτσι και τα μυρμήγκια είναι ικανά να επικοινωνούν μεταξύ τους με έναν "κώδικα" που τους επιτρέπει να συνεργάζονται για την κατασκευή της φωλιάς, για την αναζήτηση της τροφής, για τη διατροφή των νυμφών και για την υπεράσπιση από τους εχθρούς.

 Το γεγονός ότι τα μυρμήγκια δεν μεταχειρίζονται άσχημα τους εχθρούς τους, αλλά πολλές φορές τους υιοθετούν, όπως συμβαίνει με το κολεόπτερο Paussus, σημαίνει ότι αυτά τα παράσιτα έχουν αποκτήσει την ικανότητα να καταλαβαίνουν τον "κώδικα" των μυρμηγκιών και να επικοινωνούν μαζί τους.

 Οι Αμαζόνες

Ένα όμως από τα πιο περίεργα φαινόμενα στον κόσμο των μυρμηγκιών, είναι η σκλαβιά ή δουλεία. Αυτό το φαινόμενο το μελέτησε ο E.O. Wilson, του Πανεπιστημίου του Harvard, σε διάφορα είδη, αλλά ειδικά στις Αμαζόνες (Polyergus rufescens). Μεγάλες ομάδςε από Αμαζόνες μπαίνουν στις φωλιές άλλων μυρμηγκιών και μετά από "δραματικές μάχες" παίρνουν τις νύμφες και τις μεταφέρουν στη φωλιά τους.

 Τα μυρμήγκια που αναπτύσσονται από αυτές τις νύμφες, δέχονται τις Αμαζόνες για αφεντικά, γι` αυτό τις προσέχουν, τις ταΐζουν, φτιάχνουν τις νέες φωλιές, φροντίζουν τα νεογέννητα -με λίγα λόγια κάνουν όλες τις αγγαρείες, για τις οποίες είναι ανίκανες οι Αμαζόνες.

 Πειράματα πάνω σ` αυτό το φαινόμενο, γίνονται επίσης και στο Πανεπιστήμιο της Parma (Ιταλία), από τους ερευνητές Le Moli και A. Mori, με το είδος Formica lugubris. Σε αυτή την έρευνα, είδαν ότι οι "σκλάβες" παίρνουν μέρος μαζί με τ` αφεντικά τους στις λεηλασίες που κάνουν στις αποικίες τους (γιατί δεν τις αναγνωρίζουν πλέον σαν δικιές τους). Όπως βλέπουμε, η σκλαβιά δεν είναι ανακάλυψη του είδους μας, αλλά αυτή η συμπεριφορά υπάρχει στον κόσμο των χώων μερικά εκατομμύρια χρόνια πριν από την εμφάνιση του ανθρώπου.

Ο άνθρωπος θεωρεί ότι βρίσκεται στην κορυφή της εξέλιξης και ότι είναι κάτι διαφορετικό "από τ` άλλα ζώα". Παρ` όλα αυτά, για αρκετό χρόνο στην ιστορία του μιμούνταν μια συμπεριφορά ζώων μ` ένα απλό νευρικό σύστημα και λιγότυερο ανεπτυγμένο από το δικό μας!

 Σήμερα, στις πιο "εξελιγμένες" χώρες τέλειωσε στ` αλήθεια η σκλαβιά;

Η φυσική σκλαβιά, ίσως ναι.

 Τί μπορούμε να πούμε όμως π.χ. για την τηλεόραση, που για ώρες ολόκληρες καρφώνει κάθε μέρα εκατομμύρια ανθρώπους στην πολυθρόνα, προσφέροντας προγράμματα, φράσεις και εικόνες που αλλοιώνουν τη συμπεριφορά μας;