ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗ ΣΚΥΡΟ & ΤΗ ΣΚΥΡΙΑΝΗ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

Γράφει η Άννα Λουράντου

Aντί να Διαβάσετε - Ακούστε το

Λίγα νησιά της Ελλάδας έχουν συνδεθεί με τη λαογραφία του τόπου μας όσο η Σκύρος. Πασίγνωστη για τα κεραμικά της, τα υφαντά της αλλά και τα ξύλινα έπιπλα η Σκύρος δεν αποτελεί μόνο έναν τουριστικό προορισμό για τις όμορφες παραλίες της και τα γραφικά καλντερίμια της αλλά και για τη γνωριμία με την παραδοσιακή τέχνη.

Μόλις εικοσιτέσσερα ναυτικά μίλια χωρίζουν τη Σκύρο από την Κύμη. Καταπράσινη στο βόρειο τμήμα της και πετρώδης στο Νότιο, μοιάζει πολύ η μορφολογία του νησιού με αυτό της Εύβοιας.

ΑΣ ΞΕΚΙΝΗΣΟΥΜΕ ΜΕ ΛΙΓΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ...

Το νησί είναι στενά συνδεδεμένο με την ελληνική μυθολογία. Στην περιοχή «Νύφι» συναντάμε τη λατρεία των Νυμφών. Το πόσο συνδεδεμένο είναι το νησί με τη μυθολογία φαίνεται από τα δύο ασυνήθιστα γυναικεία ονόματα που ακούγονται συχνότατα. Δεν είναι άλλα από το «Καλή» και το «Αμέρσα» δύο κατ’ εξοχήν ονόματα που συνδέονται με τις Νύμφες της μυθολογίας μας. Το όνομα «Καλή» το έδιναν για να εξευμενίσουν τις νεράιδες και Νύμφες ενώ το Αμέρσα είναι παραφθορά των αρχαιοελληνικών Αμαρυσία και Αμαρσίας από τις Αμαρδυάδες νύμφες των δασών.

Ο άδοξος θάνατος του Θησέα από το χέρι του Λυκομήδη (μια κυρίαρχη μορφή της Σκυριανής μυθολογίας), σε έναν γκρεμό της Σκύρου ενώνει για άλλη μια φορά το νησί με τη μυθολογία.

Δεν θα μπορούσαμε να μην αναφέρουμε τον Αχιλλέα, μια από τις πιο μεγάλες μορφές της ελληνικής μυθολογίας που ζούσε στο νησί μέχρι τη στιγμή που ο Οδυσσέας τον πήρε για να συμμαχήσει στον πόλεμο εναντίον της Τροίας. Πληροφορίες αναφέρουν ότι ο Αχιλλέας έφυγε από τον όρμο Αχίλλι και για αυτό πήρε και το όνομά του.

ΣΚΥΡΙΑΝΟ ΣΠΙΤΙ

Ο φόβος των πειρατών και πολλών άλλων επιδρομέων έκανε τους Σκυριανούς να χτίσουν «έξυπνα» τα σπίτια τους, αμφιθεατρικά, πάνω σε βράχο και μακριά από τη θάλασσα ώστε να έχουν χρόνο να κρυφτούν όταν κατάφθαναν επιδρομείς, Οι σκυριανοί έχτισαν τα σπίτια τους με τρόπο που να καλύπτουν όλες τις ανάγκες της οικογένειας σε πολύ λίγα τετραγωνικά μέτρα. Το εμβαδόν κάθε σπιτιού καθοριζόταν από το μέγεθος του κυπαρισσιού που θα έβρισκε η οικογένεια για να κατασκευάσει την οροφή του.

Μπαίνοντας σε ένα Σκυριανό σπίτι σου δημιουργείται η αίσθηση ότι επισκέπτεσαι μουσείο. Ξυλόγλυπτα έπιπλα σε όλο το σπίτι, ράφια που στολίζονται από κάθε λογής κεραμικά και μπακιρένια ταψιά. Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική προστάζει τα δωμάτια να είναι μικρά και χαμηλοτάβανα.

Στη γωνιά του οντά (κυρίως δωμάτιο) είναι η φ’γου (τζάκι) με δύο ράφια. Συνήθως ένα χτιστό και ένα ξύλινο. Από το ξύλινο ράφι ξεκινούν δεξιά και αριστερά ράφια γύρω γύρω στο δωμάτιο στολισμένα με κεραμικά πιάτα που απεικονίζουν διάφορα σκυριανά μοτίβα.

Ο σταμουστάτης δεν λείπει από κανένα σκυριανό σπίτι και δεν είναι τίποτα άλλο από ένα εντοιχισμένο ντουλάπι – συνήθως κοντά στην πόρτα- με θέσεις για δύο πήλινες στάμνες νερού.

Περίτεχνες χειροποίητες σκαλιστές κασέλες κρύβουν μέσα τους πολύτιμα κεντητά στρωσίδια κεντημένα με μετάξια και βελονιές που βλέπουμε σε χρυσοκέντητα εκκλησιαστικά άμφια, με σχέδια παρμένα από σκυριανές απεικονίσεις. Σκυριανό σπίτι χωρίς σκαλιστά σκαμνιά με πλεχτό κάθισμα δεν θα βρείτε ακόμα κι αν γυρίσετε το νησί από άκρη σε άκρη! Οι σκυριανοί τα μεταχειρίζονται στην καθημερινή τους χρήση σχεδόν αποκλειστικά αφού είναι πολύ βολικότερα από τις απλές καρέκλες.

ΞΥΛΟΤΕΧΝΙΑ

Ο σπουδαιότερος και ποιο γνωστός κλάδος των χειροποίητων δημιουργιών είναι αυτός της ξυλοτεχνίας. Η μεγάλη ποικιλία των μοτίβων καθώς και η ιδιαίτερη τεχνοτροπία του σκαλίσματος κάνουν τα Σκυριανά έπιπλα μοναδικά έργα τέχνης που κοσμούν πολλά σαλόνια σε όλη την Ελλάδα.

Παλαιότερα τα σκαλιστά αυτά έπιπλα γίνονταν από μουριά ή καρυδιά. Προτιμούσαν το ξύλο της μαύρης μουριάς γιατί έχει μεγάλη αντοχή, δεν το τρώει το μαμούνι και με τον καιρό παίρνει ένα δικό του μαύρο χρώμα. Σήμερα, που δεν υπάρχει πια ξύλο μουριάς και της καρυδιάς σπανίζει ή είναι ακριβό μεταχειρίζονται οξιά από το εμπόριο. Ωστόσο μερικοί καλλιτέχνες στην προσπάθεια να συνεχίσουν αυτούσια τη σκυριανή παράδοση συνεχίζουν ακόμη και σήμερα παρά τις αντιξοότητες να σκαλίζουν σε ξύλα ποιότητος , παραβλέποντας το τεράστιο κόστος που επωμίζονται.

Το πλεχτό κάθισμα στις καρέκλες και στα σκαμνιά γίνεται από το «τσιπέρι», ένα υδρόβιο χόρτο που βγαίνει στις παραποταμιές και υπάρχει άφθονο στη περιοχή της Λίμνας. Τα τελευταία χρόνια το τσιπέρι έχει εγκαταλειφθεί και χρησιμοποιείται ανάλογο «χόρτο» που βρίσκεται στο εμπόριο. Το κάθισμα το πλέκουν άτομα με ειδική πείρα. Το πλεχτό αυτό κάθισμα δίνει στο σκαμνί πρακτικές λύσεις και προσθέτει πολύ στην αισθητική του εμφάνιση. Το Σκυριανό σκάλισμα δεν έχει βάθος και έτσι διαφοροποιείται από τη Βυζαντινή ξυλογλυπτική.

Κλάδοι της Σκυριανής ξυλογλυπτικής είναι η εκκλησιαστική ξυλογλυπτική, η ξυλοτεχνική κατασκευών των εσωτερικών του σπιτιού, η ξυλουργική επίπλων, και η μικροξυλογλυπτική

Ο κύριος Γιάννης Ανδρέου ξυλογλύπτης, Αγιογράφος αλλά και συντηρητής έργων τέχνης μας λέει:

«Το σκάλισμα είναι ρηχό (ανάγλυφο – χαρακτό) , μόλις 3 χιλιοστών χρησιμοποιώντας μοτίβα κυρίως φυτικού ή ζωικού διάκοσμου , γεμίζοντας το φόντο με ψήφα (ψηφίδες μικρές που χτυπώντας το με σφυρί γεμίζει το φόντο με μικρές συνεχόμενες τρυπίτσες δίνοντας την εικόνα ψηφιδωτού).

Τέλος το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Σκυριανής Ξυλογλυπτικής κυρίως στα καθίσματα (σκαμνιά) το λεγόμενο ΄κουμπί΄ (το τελείωμα των πίσω ποδιών του καθίσματος παίρνοντας ένα κωνικό σχήμα ). Αρχικά αυτό που μπορούμε μετά βεβαιότητος να πούμε για τη ξυλογλυπτική είναι ότι εντάσσεται καθαρά στη λαϊκή ξυλογλυπτική γιατί συνδέεται με τις κορυφαίες εκφράσεις και δημιουργίες της λαϊκής τέχνης. Πολλοί λαϊκοί τεχνίτες που χρονολογικά χάνονται στα βάθη του χρόνου και της ιστορίας αλλά και μέχρι σήμερα μας έδωσαν σε σειρά θαυμάσιων έργων όλο τον καλλιτεχνικό τους αυθορμητισμό , όλη την πηγαία δύναμη της ευαισθησίας τους και την ωριμότητα των στόχων τους».

ΑΓΓΕΙΟΠΛΑΣΤΙΚΗ – ΥΦΑΝΤΙΚΗ – ΚΕΝΤΗΜΑ

Λουλούδια, γλάστρες, πουλιά, ψάρια, βυζαντινά γεωμετρικά σχέδια, δικέφαλοι αετοί, δράκοι, ο τσαλαπετεινός, η γοργόνα, το σκυριανό καράβι, τα πετεινάρια, είναι τα θέματα που βρίσκουμε να απεικονίζονται στη αγγειοπλαστική, την ξυλογλυπτική αλλά και την υφαντική. Ελάχιστα είναι τα μέρη της Ελλάδας που εμφανίζεται τόσο παραστατικά και ζωντανά η Λαϊκή Τέχνη όπως στη Σκύρο. Τα κεραμικά έχουν κερδίσει τις καρδιές του κόσμου και αναγνωρίζονται πια σαν «Σκυριανά» από τα μοτίβα τους. Ο κόκκινος πηλός θεωρείται και ο παραδοσιακός . Τα σχέδια των κεραμικών δεν είναι σταμπωτά. Γίνονται με το χέρι. Χρησιμοποιούνται πυροχρώματα ή σμάλτο. Ψήνονται στους 1040 βαθμούς κελσίου και τα κεραμικά αφού χρωματιστούν μπαίνουν στο γυαλί έτσι ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν κανονικά σερβίτσια χωρίς να υπάρχει ο φόβος ότι θα φύγουν τα χρώματα με τη χρήση των σκευών.

Με βελονιά «γραφτή» βλέπουμε τα σκυριανά κεντήματα να στολίζουν τα σπίτια. Το θέμα πρώτα σχεδιάζεται και μετά το κεντούν. Η Χρωματική αρμονία των θεμάτων σε όλα τα μοτίβα που μπορεί να συναντήσει κανείς, καθώς και η λεπτότητα στα υλικά κάνουν τα σκυριανά κεντήματα και τις σκυριανές φορεσιές να ξεχωρίζουν.

ΤΑ ΤΡΟΧΑΔΙΑ

Με ρίζες που χάνονται στα βάθη των αιώνων, τα τροχάδια , τα χειροποίητα παπούτσια των Σκυριανών πήραν το όνομα τους από το ρήμα «τρέχω». Κατεξοχήν αντρικά παπούτσια που τα φορούσαν για να κάνουν τις δουλειές. Τα τροχάδια δεν εμπορεύτηκαν. Τα έφτιαχνε ο πατέρας για τον ίδιο και τους γιούς του. Άνετα, ανθεκτικά και χωρίς να γλιστάνε τα τροχάδια αποτελούν ακόμα και σήμερα τα επίσημα παπούτσια των Σκυριανών.

(Το πιάτο είναι από το εργαστήριο ζωγραφικής κεραμικών Ελένης Λουκάτου http://www.loukatou.gr)

.ΑΛΟΓΑΚΙΑ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ

Το Σκυριανό αλογάκι το συναντάμε αποκλειστικά στη Σκύρο. Το ύψος του δεν ξεπερνάει τα 110 εκατοστά του μέτρου.

Η μικρόσωμη αυτή φυλή αλόγων που τη συναντάμε από την αρχαιότητα κατάφερε να επιβιώσει στο νησί και είναι σήμερα μία από τις σπάνιες φυλές αλόγων που υπάρχουν στο κόσμο

ΑΠΟΚΡΙΕΣ ΣΤΗ ΣΚΥΡΟ

Από ενδυματολογική και λαογραφική τουλάχιστον άποψη το σκυριανό καρναβάλι είναι από τα πιο εντυπωσιακά της χώρα μας. Κυρίαρχη μορφή του τριωδίου είναι ο «γέρος» που το πρόσωπο του καλύπτεται από προβιά μικρού γιδιού, ενώ γύρω από τη μέση του υπάρχουν τροκάνια (κουδούνια) που ηχούν σε κάθε ρυθμικό βηματισμό που κάνει. Τροχάδια για παπούτσια, τροχαδόκαλτσες και ένα τσοπάνικο ραβδί συμπληρώνουν την αποκριάτικη εμφάνιση του «γέρου». «Γέρος» συνήθως ντύνονται παλικάρια γεροδεμένα για να μπορούν να αντέξουν το βάρος των κουδουνιών γύρω από τη μέση που φτάνει μέχρι και τα 60 κιλά καθώς και τις πολλές ώρες που θα πρέπει να περπατήσουν στα ανηφορικά καλντερίμια του νησιού. Συνοδός του «γέρου» είναι η «κορέλα» (κορούλα ή κόρη) που το πρόσωπο του είναι επίσης καλυμμένο από προβιά και κρατώντας στο χέρι ένα μαντήλι χορεύει γύρω από τον γέρο ρυθμικά. Ντύνεται με μία από τις τρείς παραδοσιακές σκυριανές φορεσιές φοράει το σκυριανό μαντήλι και δύο πλεξούδες μαλλιά.

Ο «Φράγκος» που είναι και η τρίτη μορφή του τριωδίου, είναι ένα πρόσωπο κωμικό που περιφέρεται φορώντας μάσκα, ντυμένος άτσαλα και πειράζοντας τον κόσμο! Κρατάει στο χέρι του μια ναυτική μπουρού και τη χρησιμοποιεί για να κάνει φασαρία! Οι τρείς φιγούρες του καρναβαλιού «γέρος», «κορέλα» και «φράγκος» αφού γυρίσουν από σπίτι σε σπίτι γνωστών και φίλων τελειώνουν τη διαδρομή τους στο μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου όπου φιλούν την εικόνα και χτυπούν την καμπάνα.

ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΑΝΟΥ ΦΑΛΤΑΙΤΣ

Το μουσείο Μάνου Φαλτάιτς που ιδρύθηκε το 1964 είναι από τα πρώτα Ιστορικά και Λαογραφικά μουσεία της Ελλάδας και λειτουργεί σαν ένας ζωντανός οργανισμός με ενεργό συμμετοχή εθελοντών από όλη την Ελλάδα. Δεσπόζει στο ΒΑ άκρο της Σκύρου και βοήθησε να διασωθεί η σκυριανή λαογραφία. Στους χώρους του φιλοξενεί το «Σκυριανό σπίτι» στην πιο γνήσια μορφή του με βάζα και πολύχρωμα κεραμικά καθώς και είδη καθημερινής οικιακής χρήσης.

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΙΩΡΓΗΣ

Προστάτης του νησιού, ο Αϊ Γιώργης αφού ο θρύλος λέει πως η εικόνα του Αγίου ξεβράστηκε στις σκυριανές ακτές την εποχή της εικονομαχίας στο Βυζάντιο. Έτσι χτίστηκε το μοναστήρι του πιο τραγουδισμένου Αγίου του νησιού που όμως η πρόσβαση στους επισκέπτες είναι απαγορευμένη λόγω επικινδυνότητας μετά τους καταστροφικούς σεισμούς του 2001.

Άγιε μου Γιώργη Σκυριανέ,

μεγαλομάρτυρα τρανέ,

και του νησιού καμάρι,

ασημένιε καβαλάρη.

Ψηλά είν’ τα σκαλοπάτια σου,

στ’ αστέρια τα παλάτια σου,

και κάθεσαι στα κάστρα,

για να γειτονεύεις στ’ άστρα.

ΣΚΥΡΙΑΝΕΣ ΓΕΥΣΕΙΣ!

Οι προσκλήσεις για έναν γάμο ή βάφτιση στη Σκύρο δίνονται με πολύ ασυνήθιστο αλλά γευστικότατο τρόπο!

Από νωρίς το πρωί ετοιμάζονται λουκουμάδες (με τρύπα στη μέση) και γυρνώντας από σπίτι σε σπίτι τους μοιράζουνε στους καλεσμένους με άφθονο μέλι! Το έθιμο προστάζει οι καλεσμένοι να γυρίσουν πίσω το πιάτο άδειο και… άπλυτο! Επίσης αντί για κουφέτα μοιράζονται αφράτοι λουκουμάδες και μυρωδάτο μέλι!

Το ξυνοτύρι είναι το σκυριανό τυρί που ωριμάζει μέσα σε πάνινες σακούλες και έχει πολύ ιδιαίτερη γεύση. Ο τραχανάς είναι πολύ βασική τροφή για τους σκυριανούς αφού τον χρησιμοποιούν ακόμη και στα γεμιστά, φτιάχνουν τραχανόπιτες και τεροπτάρια με τραχανά και κανέλα.

Η σκυριανή μυζήθρα που συνοδεύει την παραδοσιακή μακαρονάδα προυποθέτει απίστευτη γεύση στο φαγητό. Πετνός με μακαρούνια είναι ένα παραδοσιακό σκυριανό πιάτο! Ακόμα φάβα με άνιθο!

Βέβαια παρόλο που θα μπορούσαμε να πούμε με βεβαιότητα ότι η πατρίδα του αστακού είναι η Σκύρος, στο νησί συναντάμε εξαιρετικό κατσικάκι στο φούρνο αφού το νησί φημίζεται για αιγοπρόβατα ελεύθερης βοσκής.

H Σκύρος καλεί τους επισκέπτες να γνωρίσουν τη λαϊκή παράδοση του νησιού, να περπατήσουν στα λιθόστρωτα καλντερίμια της και να γευτούν παραδοσιακές λιχουδιές!

Πηγές :

http://www.faltaits.gr/index.htm ,

http://skyroson.gr,

http://www.inskyros.gr